Proučavanje antičkih hidronima, oronima i ojkonima u basenu srednjeg i donjeg Podunavlja predstavlja jedno od najsloženijih i najplodotvornijih polja uporedne indoevropske lingvistike i istorijske geografije Balkana. Imena velikih reka poput Dunava, Save, Drave, Drine, Timoka i Morave svedoče o milenijumskom taloženju jezičkih slojeva i otvaraju fundamentalno pitanje odnosa između paleobalkanskog supstrata, antičkih pisaca i savremene slovenske i srpske onomastičke baštine.
Istorijski kontekst i geografski opseg
Srednje i donje Podunavlje, zajedno sa slivovima svojih najvećih pritoka – Save, Drave, Tise, Velike Morave, Timoka i Ibra – od neolita do kasne antike funkcionisalo je kao prvorazredno civilizacijsko čvorište jugoistočne Evrope. Na ovom prostoru su se razvijale kulture Lepenskog Vira, Starčeva i Vinče, da bi u gvozdeno doba i tokom helenističkog i rimskog perioda antički geografi i istoričari (Herodot, Strabon, Plinije Stariji, Klaudije Ptolemej, te kasnoantički autori poput Priska i Prokopija iz Cezareje) zabeležili stotine naziva reka, planinskih venaca, plemenskih zajednica i utvrđenih gradova 1.
U istoriografiji i filologiji 19. i 20. veka formirala su se dva izrazito suprotstavljena pristupa tumačenju ovih naziva. Standardna indoevropeistika (od Paula Krečmera i Hansa Krahea do Vladimira Georgijeva, Radosava Boškovića i Aleksandra Loma) posmatra podunavsku hidronimiju kroz prizmu „staroevropskog" (alteuropäisch) hidronimskog sloja i paleobalkanskih jezika – tračkog, dačko-mezijskog, ilirskog i keltskog – koji su nakon rimske romanizacije u ranom srednjem veku adaptirani u glasovni sistem slovenskih govora. Nasuprot tome, predstavnici autohtonističke istorijske i filološke škole (poput Miloša S. Milojevića, Sime Lukina Lazića, Milana Budimira u domenu pelasto-slavistike, te Olge Luković-Pjanović i Radivoja Pešića) isticali su direktnu leksičku i fonetsku podudarnost brojnih antičkih toponima sa srpskim i slovenskim korenskim rečima kao dokaz neprekinutog etničkog i jezičkog kontinuiteta u Podunavlju 2.
Geografski opseg ove analize obuhvata prostor nekadašnjih rimskih provincija Gornje Mezije (Moesia Superior), Donje Panonije (Pannonia Inferior) i priobalne Dakije (Dacia Ripensis), odnosno prostor od ušća Drave u Dunav, preko Srema, Šumadije, Pomoravlja i Đerdapske klisure, do timočkog basena. Upravo na tom koridoru susretali su se glavni kopneni i rečni putevi starog sveta (Via Militaris i dunavski Limes), zbog čega su nazivi naselja i reka sačuvani u rimskim itinerarima (Itinerarium Antonini, Tabula Peutingeriana, Notitia Dignitatum) i epigrafskim spomenicima sa izuzetnom gustinom.
Analiza glavnih teza i argumenata
Da bi se razumeo spor oko jezičkog kontinuiteta u Podunavlju, neophodno je razmotriti zakonitosti konzervativnosti hidronima. U onomastici je opšteprihvaćeno pravilo da su imena velikih vodotokova najotpornija na etničke i političke promene, dok se nazivi manjih potoka i sela brže menjaju. Kada se analiziraju najveće reke srpskog Podunavlja, uočava se da gotovo sve nose imena zabeležena u antici: Danubius / Ister (Dunav), Savus (Sava), Dravus (Drava), Margus / Brongos (Morava), Drinus (Drina), Timacus (Timok), Pathissus / Tisia (Tisa) i Angros (Ibar ili Južna Morava).
Prva ključna teza tiče se samog imena Morave (antički Margus kod rimskih pisaca, odnosno Brongos kod Herodota). U klasičnoj indoevropeistici koren \merg- / \morg- povezuje se sa značenjem „bara, močvara, vlažno tle" ili „granica" (up. germ. marka, lat. margo). Međutim, prelaz antičkog oblika Margus u slovensko Morava pokazuje zanimljivu pojavu: ukoliko bi reč bila preuzeta kasno preko romanskog posrednika, očekivao bi se drugačiji refleks likvidne metateze, dok oblik Morava (kao i češka Morava – antički Marus) direktno korespondira sa ranim vokalizmom o iz kratkog indoevropskog a i sufiksom -ava koji je izrazito produktivan u slovenskoj hidronimiji 3. Autohtona škola, s druge strane, naziv Morava izvodi neposredno iz opšteslovenskog korena mor- / more (velika voda, razlivanje), ukazujući na identične hidronime od Moravske u srednjoj Evropi do Pomoravlja na Balkanu.
Druga značajna teza odnosi se na reke Drinu (Drinus), Dravu (Dravus) i Timok (Timacus). Dok je Hans Krahe korene \dreu- / \dru- (teći, žuriti, srodno sa sanskritskim drávati – „trči, teče") uvrstio u najstariji sloj staroevropske hidronimije, srodnost između sanskritskih glagolskih korena i hidronima balkanskog podneblja bila je jedan od centralnih argumenata istraživača koji su proučavali srpsko-sanskritske jezičke paralele. Slično tome, kod hidronima Timacus (Timok), čiji se koren u indoevropeistici vezuje za \tem- („taman, mutan", up. srpsko tama, tmuran), glasovna adaptacija u Timok* ne pokazuje tragove romanske palatalizacije ili kasnovizantijskog posredovanja, što čak i kod predstavnika zvanične filologije otvara pitanje veoma ranog i neposrednog kontakta sa autohtonim stanovništvom.
Treća teza obuhvata ojkonime – imena antičkih gradova i utvrđenja duž Dunava i u unutrašnjosti, posebno ona zabeležena u VI veku kod Prokopija iz Cezareje u spisu O građevinama (De aedificiis). Na spisku od preko šezdeset obnovljenih kastruma u oblasti Dardanije, Gornje Mezije i priobalne Dakije nalaze se toponimi čija etimološka struktura već u doba cara Justinijana I (527–565) privlači pažnju istraživača: Vrba, Brezana, Leskovec, Bistrica, Stramentia, Deuri, Berzana i Kučaj (Koutzouson). Za zastupnike autohtone škole, prisustvo ovakvih naziva u vizantijskim izvorima pre tradicionalno datirane „velike seobe Slovena" u VII veku predstavlja krunski pisani dokaz da je srpski, odnosno slovenski jezički element bio prisutan u Podunavlju i na centralnom Balkanu mnogo pre vlade cara Iraklija 4.
Filološko i kulturno nasleđe
Pored samih rečnih i gradskih naziva, izuzetnu filološku vrednost čuvaju antički oronimi (imena planina) i plemenski etnonimi Podunavlja. Planinski lanci poput Karpata, Haemusa (Balkan / Stara planina), Rodopa i Skordusa (Šar-planina) nose drevne nazive čija je etimologija decenijama bila predmet naučnih studija Milana Budimira i Petra Skoka.
Akademik Milan Budimir je u svojim znamenitim studijama o balkanskim „Pelastima" (predgrčkom i starobalkanskom indoevropskom sloju) pokazao da između baltoslovenske leksike i starobalkanskog jezičkog supstrata postoje duboke fonetske i semantičke veze koje se ne mogu objasniti samo kasnijim migracijama. Na primer, antičko ime Singidunuma (Beograd), koje se uobičajeno deli na dačko-trački etnonim Singi i keltsku reč -dunum (utvrđenje, grad, srodno sa engleskim town i staroirskim dún), u širem indoevropskom kontekstu čuva korenske elemente koji se prepliću sa starobalkanskom terminologijom za ograđeni prostor i rečno ušće. Slično važi i za Taurunum (Zemun), gde se prelaz antičkog korena u slovensko Zemlnъ (Zemun) u standardnoj filologiji tumači ili kao narodna etimologija prema reči zemlja (zemljeni grad), ili kao direktan semantički prevod i glasovno nasleđivanje.
Posebno poglavlje u proučavanju podunavske toponimije čini leksika vezana za rudarstvo, metalurgiju i zemljoradnju. Oblast Gornje Mezije – od Rudnika, Avale (Mons Aureus) i Kosmaja, preko Kučeva (Guduscum) i Majdanpeka, do Kopaonika – bila je središte antičkog rudarstva gvožđa, srebra, olova i zlata. Mnogi mikrotoponimi u ovim rudarskim basenima čuvaju arhaične nazive za topionice, šljaku, rovove i ispirališta zlata (poput reke Pek – Pincus), ukazujući na to da tehnološko znanje i lokalna geografska nomenklatura nisu bili prekinuti smenom rimskih i srednjovekovnih administracija.
Hronološki i komparativni pregled podunavskih hidronima i ojkonima
| Antički naziv (grčki / latinski izvor) | Savremeni srpski naziv | Klasično indoevropsko tumačenje korena | Tumačenje u autohtonoj i pelasto-slavističkoj školi |
|---|---|---|---|
| Danubius / Danuvius (Ister) | Dunav | IE \dānu- („reka, tekućica", up. avest. dānu-, oset. don*); keltsko ili skitsko-sarmatsko posredovanje | Izvorni indoevropski i praslovenski koren za veliku vodu (zajednički sa Dnjeprom, Dnjestrom i Donom) |
| Savus (Saos) | Sava | IE \sewh₁- („tečnost, sok, vlaga") sa zadržavanjem kratkog a* u slovenskom izgovoru | Neposredan kontinuitet autohtonog hidronima bez romanskog posredovanja |
| Margus (Brongos) | Morava | IE \merg- („vlažan, močvaran" ili „granica"); prelaz u Morava sa sufiksom -ava* | Izvođenje iz korena mor- (voda, razlivanje) i potvrda paralelne hidronimije sa češkom Moravom |
| Timacus | Timok | Paleobalkanski koren \tem-* („taman, mutan"); bez traga romanske palatalizacije | Direktna veza sa srpsko-slovenskim korenom tama / tma (tamna, duboka reka) |
| Drinus / Dravus | Drina / Drava | Staroevropski koren \dreu- / \dru- („brzo teći, žuriti", skr. drávati) | Srpsko-sanskritska paralela za brzu planinsku tekućicu (drati, prodreti) |
| Naissus (Navissos) | Niš | Paleobalkanski koren nejasnog porekla (moguće vezan za reku Nišavu / nimfe) | Kontinuirano čuvanje korena u hidronimu Nišava i ojkonimu Niš kroz ceo antički i srednjovekovni period |
| Ratiaria / Bononia / Viminacium | Arčar / Vidin / Kostolac | Rimski vojni logori na dunavskom limesu; Kostolac iz kasnolatinskog Castellum | Primer kako su vojna utvrđenja dobijala opisne nazive (Kostolac – „mali kastel / gradac") uz očuvanje hidronima Mlava |
Analiza gornje tabele jasno pokazuje da se čak i u okvirima stroge uporedne gramatike primećuje razlika između priobalnih gradova na Jadranu (gde su slovenski oblici prošli kroz dalmatsko-romanski filter, npr. Salona > Solin, Scardona > Skradin) i reka u unutrašnjosti Podunavlja i Pomoravlja. U basenu Save, Drine, Morave i Timoka glasovni razvoj mnogih hidronima upućuje na direktan dodir sa starobalkanskim supstratom bez dugotrajnog latinskog ili grčkog posredovanja, što svedoči o tome da unutrašnjost Balkana nikada nije bila potpuno romanizovana u ruralnim i brdskim predelima 5.
Kritički osvrt i savremena tumačenja
Savremena naučna rasprava o toponimiji Podunavlja zahteva uravnotežen metodološki pristup koji izbegava obe krajnosti: kako mehaničku „nemačku etimologiju" 19. veka koja je svaki koren nastojala da objasni isključivo germanskim ili keltskim uticajima, tako i nekritičko pučko etimologiziranje koje zanemaruje istorijski razvoj glasova. Upravo u tom prostoru između zvanične onomastike i kritičkih preispitivanja autohtone škole leži ogroman potencijal za nova multidisciplinarna istraživanja.
Arheogenetička, antropološka i paleolingvistička istraživanja sprovedena u prvim decenijama 21. veka pokazuju da populaciona slika Balkanskog poluostrva nije nastala jednostavnom zamenom stanovništva u VI i VII veku, već složenom sintezom starobalkanskog (paleobalkanskog) stanovništva i slovenskih grupa koje su delile duboko indoevropsko jezičko srodstvo. Činjenica da su reke Podunavlja zadržale svoja prastara imena u oblicima koji su fonetski i morfološki potpuno prirodni u srpskom jeziku ukazuje na dugotrajan suživot i kontinuitet populacija duž dunavskog i moravskog koridora.
Proučavanje antičkih toponima stoga nije samo kabinetsko pitanje istorijske gramatike. Ono omogućava da se geografski prostor Srbije i Balkana sagleda u njegovoj stvarnoj istorijskoj dubini, u kojoj svaki rečni tok – od Dunava i Save do Timoka, Peka, Mlave i Morave – predstavlja živi jezički spomenik stariji od pisanih hronika i imperijalnih granica.